تاریخچه مرکبات

 

تاریخچه مرکبات

منشا مرکبات با یک تاریخ پر از جنجال و افسانه های جالب شناخته شده است. برخی از پژوهشگران بر این باورند که مرکبات بومی مناطق نیمه گرمسیری و گرمسیری آسیا بوده و منشاء آن بخش های خاصی از جنوب شرقی آسیا شامل چین، هند و مجمع الجزایر مالی می باشد.

با توجه به نسخه های خطی قدیمی که در میان اسناد باستانی چینی پیدا شده اند، اولین متونی که به مرکبات اشاره کرده اند مربوط به دوران تایو (Ta Yu) در حدود 2200 سال پیش می باشند یعنی زمانی که مرکبات و مخصوصا نارنگی و پوملو (شداک) ارزش بسیاری داشته و فقط در دربار امپراطوری استفاده می شده است.

مشخص شده است که خاستگاه لیمو در هند بوده و پرتقال و نارنگی بومی چین هستند. تحقیقات جدید نشان می دهند که اگرچه خاستگاه برخی از گونه های تجاری مرکبات مانند پرتقال، نارنگی و لیمو جنوب شرقی آسیا می باشد، اما گفته می شود که منشا اصلی مرکبات استرالیا، گینه نو و نیوکالدونیا (New Caledonia) در نزدیکی استرالیا می باشد. گسترش مرکبات به سایر نقاط جهان مانند شمال آفریقا و جنوب اروپا به کندی انجام شده است.

بعضی از گونه های مرکبات قبل از میلاد مسیح به مناطق غربی آسیا نظیر عمان، ایران و فلسطین انتقال یافته است. گزارش شده است که اسکندر مقدونی 330 سال قبل از میلاد مسیح یکی از گونه های مرکبات به نام بالنگ را در ایران مشاهده کرد. نارنج، لیمو ترش و لیمو عمانی در حدود 1200 تا 1300 سال پیش و توسط اعراب به ایران آورده شده است. درخت پرتقال به احتمال زیاد در قرن 16 میلادی توسط پرتغالی­ها از اروپا به ایران آورده شده است و به این دلیل آن را پرتقال نامیده اند. کشت اقتصادی مرکبات در ایران از 300 سال پیش در شمال کشور آغاز شده و به جنوب کشور رفته است.

عقیده بر این است که بالنگ از ایران به مناطق مدیترانه ای راه یافت و در دوران امپراطوری روم، یعنی بین سال های 27 قبل از میلاد و 248 بعد از میلاد مسیح در ایتالیا برخی از گونه های مرکبات وجود داشته اند.

اولین بار مرکبات توسط جهانگردان اسپانیایی و پرتقالی به آمریکا معرفی شده و اولین باغ های آن در فلوریدا در سال 1655 و در  کالیفرنیا  در سال 1769 دیده شدند و از آن به بعد تولید و فرآوری و تجارت جهانی آن به طور معنی داری افزایش یافت و مرکبات مقام اول را در بین مهمترین میوه های جهان کسب کردند.

 

مناطق مناسب کشت و پرورش مرکبات در دنیا و ایران


مرکبات تقریبا در تمام مناطق نیمه گرمسیری و اکثر مناطق گرمسیری جهان در شرایط وجود خاک و رطوبت مناسب کشت می شود. باغات مرکبات جهان در قسمت هایی قرار دارند که آب و هوای خیلی خشک یا خیلی مرطوب نداشته و سرمای هوا شدید نباشد.

مرکبات ایران بین 24 تا 38 درجه عرض شمالی و به طور عمده در سه منطقه مشخص قرار گرفته اند که به ترتیب عبارتند از:

الف) کمربند ساحلی دریای خزر: این نوار در عرض جغرافیایی 37 درجه شمالی و به طول 400 کیلومتر با پهنای 2 تا 20 کیلومتر از شرق استان گیلان به طرف شرق استان مازندران و گلستان واقع شده و شامل استان های گیلان، مازندران و گلستان می باشد. گرچه این عرض جغرافیایی مناسب میوه های معتدله بوده این منطقه به علت نزدیکی به دریای خزر و دارشتن آب و هوای خاص و نزدیک به مدیترانه ای شرایط کشت مرکبات را دارد. در برخی از سالها سرمای زمستانه شدید به مرکبات این منطقه خسارات قابل توجهی وارد می کند.

 

ب) کمربند مرکزی: این نوار شامل استان های خراسان، کرمان، فارس،کهکیلویه و بویراحمد، کرمانشاه، ایلام و خوزستان می باشد و در 33 درجه عرض شمالی قرار دارد. رطوبت نسبی در این منطقه پایین (50%) بوده و میزان بارندگی سالیانه آن کم (بین 300-100 میلیمتر) می باشد. بادهای گرم، تعداد روزهای آفتابی زیاد و گرمای شدید در تابستان و بادهای همراه با گرد و خاک از مهمترین عوامل محدود کننده در این نوار می باشند. میزان بارندگی سالانه برای کشت مرکبات کافی نبوده و نیاز به آبیاری در فصول تابستان و زمستان وجود دارد.

 

ج) کمربند ساحلی جنوبی:نوار باریکی است که از استان بوشهر تا چابهار در استان سیستان و بلوچستان  در 23 درجه عرض شمالی را در بر می گیرد. این منطقه آب و هوای گرم، رطوبت نسبی  بالا و pH قلیایی دارد. در این نوار کیفیت مرکباتی مثل لایم و لمون نسبت به پرتقال و نارنگی بهتر بوده، به طوری که بخش عمده مرکبات این منطقه را لیمو عمانی و لیموترش تشکیل می دهد.

 

اولویت های استانی بالقوه کشت مرکبات به ترتیب شامل :

استان های اولویت اول به ترتیب: استان های کرمان، فارس، مازندران و هرمزگان

استانهای اولویت دوم به ترتیب: خوزستان و گیلان

استان های اولويت سوم به ترتیب: استان های گلستان، سیستان و بلوچستان، بوشهر، کهکیلویه و بویراحمد، کرمانشاه، ایلام، یزد و لرستان

 

با بررسی شرایط اقلیمی مناطق مختلف کشور مشخص شده است که در استان کرمان بهتر است به کشت گریپ فروت و پرتقال والنسیا و پرتقال مارس، در استان فارس به کشت پرتقال، لیمو شیرین و لایم، در استان هرمزگان به کشت لایم و در استان مازندران به کشت نارنگی و انشو و کلمانتین و پرتقالهای زودرس نظیر واشنگتن ناول و نامسون ناول و هاملین و سالوسیتانا و مارس پرداخت .

اولویت های درون استانی : در هر استان نیز با توجه به شرایط اقلیمی، خاک، رطوبت نسبی، نور و بادهای گرم و سرد و سرعت وزش باد بایستی اولویت بندی کرداولویت درون استانی هر یک از استانها به شرح زیر میباشد:

 

1- استان کرمان به ترتیب اولویت:

الف) دشت جیرفت و دامنه های آن : 1-پرتقال 2-گریپ فروت و لیموشیرین 3-لایم و نارنگی

ب) دشت کهنوج: 1-لایم و گریپ فروت 2-پرتقال 3- لیموشیرین و نارنگی

ج) بم و شهداد: 1-پرتقال 2- گریپ فروت 3- لیموشیرین و نارنگی

2- استان فارس به ترتیب اولویت:

الف) جهرم و بخش خفر: 1-نارنگی محلی و کلمانتین 2-پرتقال 3-لیموشیرین

ب) بخش قیر، کازرین و فیروزآباد:1-لیموشیرین 2-پرتقال 3-لیموترش

در بخش مبارک آباد فیروزآباد : 1- لیموشیرین 2- گریپ فروت 3-لایم و لمون

ج) فسا: 1-پرتقال 2- نارنگی

چ) ممسنی: 1-لایم و لمون 2-گریپ فروت 3- پرتقال

د) استهبان : 1- پرتقال فقط در منطقه رودبال

ن) لارستان : 1- لایم و لمون 2- گریپ فروت

و) داراب: 1-پرتقال 2- نارنگی 3- لیموشیرین و لایم

ی) کازرون : 1- پرتقال 2- نارنگی 3- لیموشیرین و لایم

3- استان مازندران به ترتیب اولویت:

الف) تنکابن، رامسر، چالوس و نوشهر، ب ) ساری قائمشهر و بابل و ج) بهشهر، آمل و نور ارقام کشت شده در این مناطق عبارتند از : گروه نارنگی (انشو، کلمانتین، یونسی و پیچ) زودرس (تامسون ناول، واشنگتن ناول، هاملین و مارس)

4- استان هرمزگان به ترتیب اولویت:

الف: دربندرعباس (دهستان سیاهو): 1- نارنگی و 2- پرتقال و در (حاجی آباد) : 1- نارنگی 2- لیمو شیرین 3- پرتقال و گریپ فروت

ب : میناب و رودان : 1- لایم 2- گریپ فروت و لیمو شیرین 3- پرتقال و نارنگی

5- استان خوزستان:(شهرستان دزفول) : 1-پرتقال 2- لایم 3- لیمو شیرین و گریپ فروت

6- استان گیلان :شهرستانهای الف) رودسر، ب) لنگرود ج) طالش

در این مناطق دامنه های جنگلی تا ارتفاع 150 متر اولویت اول، بلافاصله بعد از دامنه اولویت دوم و منطقه رشت در اولویت سوم قرار می گیرد. اولویت کشت در این مناطق ارقام پرتقالهای زودرس، نارنگی انشو، کلمانتین، یونسی و پیچ می باشد.

7-استان سیستان و بلوچستان : شهرستانهای ایرانشهر، چاه بهار و سراوان   اولویت ارقام 1- لایم 2- پرتقال 3- لیمو شیرین

8- استان بوشهر: شبیه استان سیستان و بلوچستان میباشد.

9-استان کهکیلویه و بویراحمد(در منطقه گرمسیری چرام) : 1- پرتقال 2- لیموشیرین

10-استان یزد: تنها منطقه مرکبات خیز این استان در حاشیه کویر شهرستان طبس می باشد (بدون اولویت)

11-استان کرمانشاه : منطقه قصر شیرین با مساحت زیر کشت محدود شامل لیمو شیرین و پرتقال

12-ایلام :سطح زیر کشت آن کم بوده و از دیدگاه تجاری حائز اهمیت نمی باشد.

13-لرستان: جدیداً کشت مرکبات در منطقه گرمسیری آن شروع شده است .

14-گلستان: بخش جلگه ای استان شامل ارقام پرتقال تامسون ناول، خونی و اراقام نارنگی انشو، کلمانتین.

 

اولویت محصولی و مناطق مستعد کشت مرکبات در ایران در جدول زیر آمده است:

 

کرمانI1

جیرفت

پرتقال، گریپ فروت

لیمو شیرین

لایم، نارنگی

دشت کهنوج

لایم

پرتقال

لیمو شیرین، نارنگی

بم، شهداد، بافت

پرتقال

گریپ فروت

لیمو شیرین، نارنگی

 

 

فارسI2

بخش خفر

نارنگی محلی، کلمانتین

پرتقال

لیمو شیرین

جهرم

نارنگی

پرتقال

لیمو شیرین

فیروزآباد

لیمو شیرین

گریپ فروت

پرتقال

فسا

پرتقال

نارنگی

-

ممسنی

لایم و لمون

گریپ فروت

پرتقال

استهبان(رودبال)

پرتقال

-

-

داراب و کازرون

پرتقال

نارنگی

لیموشیرین، لایم، گریپ   فروت

 

مازندرانI3

تنکابن، رامسر

پرتقال، نارنگی

-

-

چالوس، نوشهر

پرتقال، نارنگی

-

-

ساری، قائمشهر، بابل

-

پرتقال، نارنگی

-

بهشهر، آمل، نور

-

-

پرتقال، نارنگی

 

هرمزگانI4

دهستان سیاهو

نارنگی

پرتقال

-

بخش حاجی آباد

لیموشیرین

پرتقال، گریپ فروت

نارنگی

بخش رودان(میناب)

لایم

پرتقال

گریپ فروت

بخش مرکزی(میناب)

لایم

گریپ فروت

-

خوزستانII1

دزفول

پرتقال

گریپ فروت

-

شوشتر

-

لایم

-

گیلانII2

رودسر، لنگرود، تالش

پرتقال، نارنگی

-

-

سیستان و بلوچستانIII1

ایرانشهر، چابهار،   سروان

لایم

پرتقال

لیموشیرین

بوشهرIII2

پشت کوه، برازجان

لیموشیرین

لیموشیرین

پرتقال، نارنگی

کهکیلویه و بویراحمدIII3

چرام، گچساران

پرتقال

لیوشیرین

-

کرمانشاهIII4

قصر شیرین

لیمو شیرین

پرتقال

-

(I1,2,3.4 ) هر سه در اولویت اول پرورش مرکبات

(II1,2) در اولویت دوم پرورش مرکبات

(III1,2.3,4) در اولویت سوم  پرورش مرکبات و اعداد 1، 2، 3 و 4 نشانگر اولویت بین استااتی

 

 

ارقام مرکبات

از سال 1309 تاکنون بالغ بر 150 رقم پرتقال، نارنگی، لیمو شیرین، گریپ فروت، بادرنگ، لیمو­ترش و دورگه­های آنها به کشور وارد شده كه پس از انجام آزمایش­های مقدماتی و مقایسه ارقام در ایستگاههای پژوهشی، رقم­های مناسب برای نقاط گوناگون انتخاب و معرفی مي شوند. رقم­های انتخاب شده در سه منطقه مرکبات کاری کشور شامل نوار ساحلی دریای خزر (گیلان ، مازندران و گلستان)، نواحی مرکزی (فارس، کرمان، کرمانشاه، ایلام، کهكیلویه و بویراحمد و يزد) و سواحل خلیج فارس و دریای عمان (خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان) کاشته شده است و انجام آزمایش­های مقدماتی و مقایسه ارقام درحال حاضر بر روي تعدادي از ارقام كه از سال 1379 به بعد وارد گرديده ادامه دارد.

انتخاب پایه و پیوندک مناسب هر منطقه و عاری بودن از بیماریهای ویروسی، شبه ویروسی و مایکوپلاسمایی در پرورش و تولید بهینه این محصول نقش بسیار مهمی را بازی می کند زیرا وجود بیش از 30 بیماری ویروسی و 70 بیماری فیزیولوژیکی، قارچی، ژنتیکی در مرکبات که به وسیله حشرات، پیوندک و وسایل مکانیکي آلوده منتقل و منتشر می شوند موجبات مرگ درختان و کاهش چشمگیر محصول را فراهم می سازند .

 

ویژگی­های مهمترین ارقام مرکبات در ایران

 

پرتقال (Citrus sinensis)

پرتقال واشنگتن ناول ( Washington navel)

اين پرتقال مادر بسياري از پرتقالهاي نافدار دنيا است. راس میوه غالبا برآمدگی جزیی داشته و حالت نوک پستانی پیدا کرده است که به آن ناف می گویند. ناف از لحاظ اندازه متوسط تا بزرگ و گاهی از میوه بیرون زده است. این رقم بی بذر بوده و میوه ها در زمان رسیدگی به رنگ نارنجی تیره در می آیند. درختان این رقم پررشد با تاجی متوسط و تا حدودی آویزان، ميوه آن درشت و درصورت سالم و عاري بودن درختان از بيماريهاي ويروسي وزن هرميوه به 500 گرم ميرسد و درحد معمولي از 200 گرم كمتر نيست. رقمی زودرس بوده، قدرت نگهداري ميوه هاي آن روي درخت خوب و ريزش ندارد . میوه ها دارای قابلیت خوبی برای انبار کردن و حمل و نقل هستند. این رقم به خشكي و حرارت زياد در مواقع ظهور گل و بستن ميوه بسیار حساس مي باشد. بهمين دليل کشت آن در مناطق مركبات خيز جنوب كشور محدود شده و در این مناطق نمي تواند محصول خوب و با كيفيت بالا توليد نمايد.

پرتقال تامسون ناول (Thompson navel )

يكي از ارقام مناسب براي شمال ايران است. این رقم حاصل جهش شاخه ای پرتقال واشنگتن ناول است. ميوه تامسون ناول در مقايسه با پرتقال واشنگتن ناول نسبتاً  كوچك، كشيده مخروطي، پوست نازك و صاف است. رنگ پوست آن كم رنگتر از واشنگتن ناول، پره ها گوشتي ولي پر آب تر از واشنگتن ناول است خوش عطر وطعم، بدون بذر و مقاوم درمقابل سرما بوده و زودرس تر از واشنگتن ناول است بطوریکه 20 –15 روز زودتر از واشنگتن ناول مي‌رسد. میوه های این رقم پس از رسیدن ماندگاری خوبی روی درخت نداشته و به سرعت دچار کاهش کیفیت می شوند.

پرتقال فراست ناول  (Frost navel)

مناسب شمال ايران است و در واقع نوسلاری از رقم واشنگتن ناول است. در مقايسه با واشنگتن ناول ميزان اسيد ميوه آن زيادتر و نسبت به آن ديررس تر و ميوه آن كوچكتر ولي گوشتش ترد و پرآب و با عطر و طعم بالاتري است. این رقم بی بذر بوده و مقاوم در مقابل سرما است . بطور كلي ناول‌ها براي آب وهواي خنك و مرطوب مناسب می باشند و در جنوب كشور در بعضي از نقاط جنوب كشور نظير فسا در استان فارس ،‌دلفارد در منطقه جيرفت و دامنه هاي خنك ديگر می توان مبادرت به کشت آن نمود اما در مناطق گرمسیری جنوب قابلیت کشت و پرورش را ندارد.

پرتقال اتوود (Atwood)

رقمی زودرس که از جهش شاخه ای واشنگتن ناول بدست آمده و تولید میوه هایی ناف دار و بی بذر می نماید.  میوه این رقم مزه شیرین و معطر بوده پوستی به رنگ نارنجی روشن دارد. میوه ها ماندگاری خوبی روی درخت دارند.

پرتقال خوني مورو ( Moro )

اين پرتقال در شمال ايران به تامسون خوني معروف است. به دليل زودرس بودن براي شمال ايران معرفي گرديده است و در واقع زودرس ترین رقم تجاری پرتقال خونی دانست. از پرتقالهاي گوشتي و درشت بوده و گوشت آن در موقع رسيدن كامل قرمز است بطوریکه گوشت آن از هر رقم دیگری پررنگ تر است. پوستي بسيار نازك و شفاف چرمي دارد از خاصيت انباري بسيار بالائي برخوردار است درسالهاي اخير طرفداران بسياري پيدا كرده است . رقمی بسیار پربار بوده و میوه های خود را در خوشه های سه تایی یا بزرگ تر تشکیل می دهد. بی بذر است ولی گاهی تعداد اندکی بذر در میوه ها دیده می شود.  میوهای این رقم روی درخت قابل نگهداری بوده و قابلیت انبارکردن و حمل و نقل خوبی دارد.

از ارقام پرتقال خوني درشمال ايران به ترتيب ميتوان سانگينـو (Sanguino) ‌سانگينولا (Sanguinelle) گروس سانگين (Gross Sanguin) و تاراكو ( Tarraco ) كه ميوه هاي نسبتاً‌ كوچكتر با رنگ گوشت متفاوت مي باشد را نام برد از نظر عطر و طعم و مزه مثل مورو ولي از نظر رسيدن ميوه در گروه ميان رس ها قرار دارند.  میوه پرتقال سانگینولا رتگ قرمز خونی بالایی داشته، گوشت میوه پربذر و پرآب ولی همانند رقم گروس سانگین، میوه فاقد تقارن هندسی مناسب می باشد.

پرتقال خونی روبی (Ruby)

رقمی میان رس و سلکسیونی از پرتقال خونی مورو محسوب می شود. شکل میوه کروی تا کشیده بوده، پوست میوه صاف با ضخامت متوسط و رنگ نارنجی تیره دارد. رنگ گیری این رقم پرتقال در اقلیم های خنک به خوبی امکان پدیر است که اهمیت زیادی دارد. گوشت میوه ترد، آبدار به رنگ نارنجی تیره همراه با رگه های قرمز می باشد.

پرتقال هاملين ( Hamlin)

رقمي خوش طعم وعطر، بسيار زودرس، بدون بذر و گوشتي است و در واقع یکی از مهمترین ارقام آبگیری کشور است. این رقم نياز زيادي به كودهاي شيميائي مخصوصاً  ازته داشته و نیاز آبی بالایی دارد. درصورتيكه در تابستان در ماه های خشك سال (تير- مرداد) آبياري نشود ميوه آن كوچك مانده و با اولين بارندگي هاي پائيزه در شمال ايران به مقدار قابل توجهي تركيده و قبل از رسيدن ریزش می نماید. بسيار پرمحصول ولی فاقد تناوب باردهی (سال آوری) است البته در برخی سال ها تناوب باردهی نیز ممکن است نشان دهد به همين دليل در برخی سال ها نيازمند تنك كردن (البته در سال پرمحصول) است. داراي پوستي صاف و نازك بوده با تعداد بذر كم و گاهي بدون بذر و در موقع رسيدن ميوه، رنگ پوست به رنگ پرتقالي متمايل به قرمز است. میوه ها از قابلیت نگهداری بالایی روی درخت برخوردارند اما ممکن است ریزش شدیدی در اواخر فصل داشته باشند.

پرتقال سالوستيانا ( Salustina )

از ارقام زودرس کشور بوده و مناسب آبگیری است. به علت كيفيت خوب و زودرس بودن مورد توجه بسياري از كشورهاي مركبات خيز جهان قرار گرفته است. پرتقالي است تقريباً‌گرد ودر انتها كمي فرو رفته ، گوشتي وبدون بذر ( حداكثر 5-4  عدد) داراي طعم وعطر مطبوع، پرآب و شيرين است ولی ماندگاری میوه ها روی درخت بالا نیست. این رقم يكي از ارقام مناسب براي شمال و جنوب ايران است.

پرتقال مارس ( Marss)

رقمي است زودرس بدون بذر، مناسب آبگیری، ميزان اسيد آن پائين و موردپسند ذائقه ايراني است ميوه آن روي درخت خوب مي ماند و از خاصيت انباري خوبي برخوردار است .  مارس رقمی پربذر استکه تعداد بذر در هر میوه به به رقم گرده دهنده بستگی دارد. بسيار پرمحصول بوده و سال آور است .

پرتقال پاين اپل ( Pine apple)

پرتقالي است ميان رس، سال آور، شكل ميوه گرد نسبتاً  بيضي و در انتها كمي فرورفته با شيارهاي باريك در انتها است. گوشت میوه ترد، پرآب، بسیار شیرین و بذر دار است. به دلیل اینکه شاخه های بالایی تاج فشرده بوده در مجموع شکلی شبیه آناناس به خود گرفته و به همین دلیل پاین اپل خوانده می شود. این رقم یکی از مهمترین ارقام مناسب آبگیری در جهان است ولی به سرما، ریزش قبل از برداشت و عارضه ترکیدگی پوست حساس است. ماندگاری میوه روی درخت نیز مناسب نیست.

پرتقال پارسون براون (Parson Brown)

پرتقالي است گرد با شيارهاي باريك درانتهاي دم ميوه، از نظر رنگ در موقع رسيدن شبيه به پرتقالهاي محلي است گوشت آن در موقع رسيدن كامل ميوه ، سفت و پرآب با رنگ پرتقالي و كاملاً‌ معطر است. رقمي است زودرس و بذري كه تعداد بذر آن در شمال ايران به 22-11  عدد می رسد. اين رقم مناسب شمال و جنوب كشور و بعنوان يك رقم پرآب بذردار محسوب می شود. میوه ها را می توان به مدت طولانی روی درخت نگهداری کرد.

پرتقال بیروتی (یافا) (Jaffa)

رقمی میان رس و پررشد است. میوه ها درشت و کروی تا حدودی تخم مرغی هستند. پوست میوه صاف، نازک و نارنجی روشن است. رقمی کم بذر با گوشتی ترد، پرآب و خوش طعم است. اگرچه میوه ها را نمی توان به مدت طولانی روی درخت نگهداری کرد اما قابلیت حمل و نقل آن ها خوب است.

پرتقال والنسيا (Valencia)

مبداء اين پرتقال ايالت والنسيا در اسپانيا است. رقمی پرمحصول و سازگار با شرایط آب و هوایی مختلف است. رقم والنسیا دیررس ترین رقم تجاری پرتقال بوده بطوریکه از زمان گلدهی تا رسیدن میوه 13 تا 16 ماه طول می کشد به همین دلیل می توان همزمان میوه های رسیده مربوز به گل های سال گذشته و میوه های نارس سال جاری را همزمان روی درخت مشاهده کرد.. ميوه آن متوسط ،‌سفت ، بدون بذر ، گوشتي پرآب و خوش عطر و طعم است. رنگ پوست میوه های رسیده نارنجی روشن است ولی ممکن است در اواخر فصل مجدد سبز گردد. میوه والنسیا از عمر انبارمانی خوبی برخوردار است و برای صنایع فرآوری رقمی ایده آل محسوب می شود.

پرتقال اولیندا (اولد) والنسيا (Olinda Valencia)

رقمي ديررس كه همراه با ساير ارقام پرتقال گل ميكند ولي ميوه آن در خرداد سال بعد رسيده و برداشت ميشود داراي ميوه هاي متوسط ، سفت ، کم بذر،‌گوشتي پرآب، پوست نسبتا ً‌صاف وبسيار خوش عطر وطعم است. درخت قوي،‌رشد ارتفاعي داشته و ميوه آن در ايران به نام پرتقال تابستاني معروف است . زماني كه ميوه هاي سال قبل برداشت ميشود پرتقال جديد به اندازه گردو روي آن ديده ميشود از ارقام ایجاد شده از والنسيا مي توان به انواع اوليندا  (Olinda)، لوجيم گانــــك ( Lue- gim-gong) ، كمپبل  (Campblle) و فراست ( Frost )  اشاره نمود كه هر چهار رقم مذكور براي جنوب مناسب ميباشد.

پرتقال محلي سياورز ( Siavaraze)

از ارقام بومي قديمي است كه ازشمال به جنوب برده شده است رقم غالب منطقه شرق گيلان و غرب مازندران را در برميگيرد و جزء‌ارقام بومي قديمي اين استانها است كه از اين طريق به استانهاي جنوبي نيز برده شده است . مصرف تازه خوري آن در سالهاي اخير كاهش يافته و بيشتر در كارخانه ها از آن آبگيري ميشود .

 


نارنگي   ( Citrus reticulata  Blanco)

نارنگی انشو يا ساتسوما ( Unshiu or Satsuma)

اين نارنگي از معروف ترين نارنگي هاي زودرس در دنياست كه درسال 1309 وارد شمال ايران گرديد و تاسال 1342 كه سرمازدگي بسيار شديدي در مركبات شمال ايران رخ داد چندان مورد توجه نبود با بروز سرماي مذكور و انتخاب ارقام مقاوم در مقابل سرما نارنگي انشو با تحمل 9- درجه سانتيگراد دما به عنوان مقاومترين رقم مركبات درمقابل سرما در شمال ايران معرفي گرديد . اين رقم در كشورهاي اروپائي و آمريكائي به نام نارنگي ساتسوما ناميده ميشود. بومي ژاپن است واز طريق تركيه وارد كشور گرديده است و  80 درصد كل زيركشت مركبات ژاپن را اين رقم تشكيل ميدهد و بسيار خوش طعم و عطر و بدون بذر بوده داراي پوست نازك پرتقالي و براحتي از گوشت جدا ميشود درصورتيكه بيش از حد برسد بين گوشت و پوست فضاي خالي ايجاد وازخاصيت انباري آن ميكاهد در ايران فقط در نوار ساحلي درياي خزر قابل پرورش است اگر چه از شهریورماه قابل برداشت است اما زمان رسيدن آن درشمال ايران 15 مهر تا 15 آبان می باشد. این رقم کندرشد با تاجی کوچک و آویزان و شاخه های بی تیغ بوده و تراکم شاخ و برگ آن کمتر از سایر نارنگی هاست.

نارنگي انشو به دوگروه Owari و Wase تقسيم شده است گروه Wase نسبت به گروه Owari زودرس تر هستند در ايران از گروه Wase  ارقام مياگــــــاوا (Miyagawa)، ايشي كاوا (Ishikawa)، سوجي ياما  (Sugiyama)، هاشیموتو (Hashimoto)، اوکیتسو (Okitsu) و از گروه Owari  ارقام سيلورهيل (Silvarhill Owari)  و فراست اوواري  (Forst Owari) وجود دارد.

نارنگی كلمانتين  (Clementine)

يك رقم دگرگشن است و نيازمند دانه گرده ازمنبع ديگري ميباشد وبدون آن ميوه اي توليد نمي كند وحتماً  بايد به طور مخلوط ( ده به يك ) با نارنگي دانسي يا نارنگي محلي كاشته شود تامحصول خوب ومناسب توليد نمايد درآزمايشات پرتقال محلي  گرده دهنده بسيار خوبي براي باروري اين رقم بوده است .اندازه ميوه آن در مقايسه با انشو متوسط بوده و برخلاف نارنگي انشو بذردارد كه از معايب اين رقم بشمار ميرود ولي درسالهاي اخير استرين هاي كم بذرتري نيز در اسپانيا حاصل شده است كه كادوكس و كوهونا از آن جمله اند اين نارنگي نيز منطقه شمال ايران را ميپذيرد در بعضي از نقاط جنوبي كشور نظير دلفارد جيرفت و دامنه هاي خنك آن ميتواند پرورش داده شود . نارنگي كلمانتين در ايران ( يافا ) نيز ناميده ميشود . رقمي است نسبتاً  مقاوم درمقابل سرما ونيازمند خاكهاي سبك است در خاكهاي سنگين ميوه آن ريز و پوست كلفت و نياز مبرم خصوصاً  درشرق مازندران به آبياري دارد . درصورت عدم تغذيه كافي حالت سال آوري دارد كه به روشهاي مختلف ميتوان اين عيب را بر طرف نمود كه از آن جمله Girdling        است . تاريخ رسيدن ميوه آن بعد از نارنگي پيج وانشو ميباشد .

نارنگی يونسي ( Yunesi)

اين رقم در حقيقت نوسلار نارنگي پونكن است ( پونكن يكي از ارقام معروف نارنگي هاي بذر دار دنياست مبداء آن هندوستان و به علت كيفيت عالي سريعاً‌درسراسر دنيا پخش شده است ) بذر آن اولين بار درسال 1347از ايالت فلوريداي آمريكا توسط آقاي يونس ابراهيمي پژوهشگر مركبات به ايران آورده شده است و پس از كارهاي پژوهشي توسط ايشان به عنوان يك رقم مناسب معرفي شد و به همين دليل به نام يونسي معروف شده است .اين رقم به علت نوسلار بودن عاري از بيماريهاي ويروسي و جزء گروه زودرس ميباشد كه ميوه آن بعد از نارنگي انشو وكلمانتين درشمال ايران ميرسد درخت آن قوي داراي رشد ارتفاعي و پرمحصول است ودرحال حاضر درختان مادري آن از محصول قابل توجهي برخوردارند ويكي از ارقام انتخاب شده در شمال ايران است . از انواع نارنگي هاي گوشت دار بذردار وزودرس است ميوه آن درشت تر از ساير ارقام نارنگي است و بازار پسندي آن بسيار خوب است.

نارنگی پيج (Page)

اين رقم يك بك كراس Complex  است يعني از دو رگ گيري مينولاتانجلو كه خود يك دورگ است با نارنگي كلمانتين بدست آمده است. از قدرت تلقيح بسيار ضعيفي برخوردار بوده واحتياج به پلي نايزر دارد (Cross - pollination)  بعبارت ديگر تقريباً  دگر گشن است و اين خاصيت را از مادر خود يعني كلمانتين به ارث برده ولي شدت اين دگرگشني به اندازه كلمانتين نيست و درصورت ايزوله شدن گلها ، دانه گرده خود آن موجب باروري ميگردد ولي توليد ميوه هاي كوچكتر ميكند. ميوه آن پهن و گرد به رنگ پرتقالي متمايل به قرمز ، خوش فرم داراي پره هاي درشت و ترد است . پوست آن درمقايسه با انشو ضخيم ولي صاف و تعداد بذر آن متوسط است تنها عيبي كه اين نارنگي در شمال از خود نشان ميدهد تركيدگي ميوه است كه بررسيهاي انجام شده ارتباط آنرا با كمبود آب در تابستان و عناصر كمياب نشان ميدهد كه درصورت رفع اين مشكل يكي از ارقام خوب و پرمحصول در شمال ايران ميباشد .

رقمي است زودرس ، بازار پسندتر و پرمحصول ولي از نظر خاصيت انباري و حساسيت ســـر شاخ هاي به سرما نسبتا ً‌ضعيف است .

نارنگي محلي در نوار مركزي

نارنگي غالب در نوار مركزي كشور نارنگي محلي كه همان ً اونه كويً  هندوستان است كه از راه بذر زياد شده است در نقاط گوناگون به نامهاي بمي ، جهرمي ، دزفولي ، سياهو و محلي ناميده ميشود.

نارنگی كينو (نارنگی پاکستانی)

همان نارنگي معروف به پاكستاني است كه سالها به مقدار زيادي وارد كشور شده است پرآب ، شيرين ، گوشتي و داراي پوستي نازك است رنگ قرمز پرتقالي دارد وتعداد دانه آن زياد است . دو رگي است بين نارنگي هاي كينگ (King)   و ويلوليف (Willow - leaf)   و پس از نارنگي محلي رقم دوم نارنگي درمنطقه نوار مركزي ميباشد .

نارنگی اورلاندوتانجلو

دورگ گريپ فروت دانكن با نارنگي دانسي است ميوه آن پهن ، گرد،‌ميان رس پرآب ، گوشتي و تعداد بذر آن زياد و به گرما مقاوم است درناحيه مركزي ايران كاشته ميشود ودرسالهاي بين 1344- 1343 وارد ايران گرديده است درخت آن چتري و پرمحصول با برگهاي قاشقي و براي توليد محصول بيشتر بهتر است با نارنگي محلي ودانسي به نسبت 10 : 1 كاشته مي شود .

نارنگی مينولاتانجلو

از دورگ گيري همان والدين اورلاندوتانجلو حاصل گرديده ولي شكل آن كشيده تر از اورلاندو و پرمحصول ميباشد . ميان رس ، پوست صاف ، خوشرنگ درموقع رسيدن ميوه وتعداد بذر آن درمقايسه با والدين كمتر است درسالهاي بين 1344- 1343  وارد كشورشده است ويكي از ارقام نارنگيهاي معرفي شده در جنوب كشور ميباشد .


 

ارقام لمون (Citrus lemon)

نوار مرکزی و نوار ساحلی خلیج فارس و دریای عمان جایگاه­های مناسبی برای پرورش انواع لیموترش می­باشند و دو رقم پر محصول خوب در آن مورد پذیرش قرار گرفته است:

لیموی اوركا یا اورکا لمون (Eureka Lemon)

كشورما پيوندك اين رقم را درسال 1343از كاليفرنياي آمريكا وارد نموده است رنگ ميوه آن زرد ليمويي كشيده ، گوشتي و تقريباً ‌بي بذر و بسيار اسيدي ميباشد درخت آن پرمحصول بوده ، سال آوري نداشته و رشد بسيارخوبي دارد وفواصل 10 متر بين خطوط را در فاصله 10 سال ميپوشاند .تاج درخت باز وبسيار حساس در مقابل سرماست درسالهاي اخيراسترين هاي كوك اوركا(Kook eureka )فراست اوركاFrost eureka) ) آلن اوركا  (Allen eureka ) نيز به بازارهاي جهاني عرضه شده است.

لیموی لیسبون یا ليسبون لمون ( Lisbon Lemon)

اين ليمو درمقام دوم بعد از اوركا درجهان قرار دارد درسال 1343 به ايران وارد گرديد . ميوه آن درشت كشيده ، گوشتي ، پوست كلفت و بذر محدود ( 4-2 عدد ) و بسيار اسيدي است . يكي از محاسن اين رقم اين است كه تراكم ميوه بيشتر در مركز درخت است و اين امتياز ميوه را از گزند سرماهاي اتفاقي وحرارت هاي بالا حفظ ميكند و از نظر ميزان محصول بالاتر ازاوركاست درسالهاي اخير گرايش به مصرف اين ميوه در ايران توجه را به سوي ازدياد آن جلب كرده است.


انواع لايم  (Citrus aurantifolia)

 

ليموشيرازي ( ليموعماني – ليمو شيشه ) ( Acid lime)

در ايران به ليمو شيشه ، ليموجهرمي ، ليموعماني ، ليموشيرازي و نظاير آنها معروف است و كاملاً  با ليموترش اوركاو ليسبون كه آنها هم ليموترش ناميده ميشوند و در حقيقت ليموترش واقعي هستند تفاوت بسيار دارد ولي در زبان فارسي هر دو  به نام ليمو ترش گفته ميشودكه از نظر علمي صحيح نمي باشد . اين رقم بومـي مكزيك است ولي اختلاف عقيده در اين مورد وجود دارد و به همين دليل اين لايم در محافل بين المللي به سه نام Mexican lime, Key lime , west lime   معروف است كه در حقيقت يك رقم است  به شكلهاي گرد و كشيده ديده ميشود .از ارقام گرمسيري مركبات بوده وحساسترين رقم آن به سرماست وبه همين دليل درمناطقي كه درجه حرارت محيط آن در زمستان به صفر درجه ميرسد با خطر سرمازدگي روبروست. ميوه آن پر آب ، بسيار اسيدي ، با تعداد بذر محدود است .درخت آن چتري و پرمحصول و از رشد زيادي برخوردار است

لیموی تاهيتي يا پرشين لايم ( Tahiti - Persian Lime)

از لايم هاي درشت دنيا است بذر ندارد.ميوه پرشين لايم بزرگتر،پوست نازكتر وداراي مواد معطر كمتري نسبت به مكزيكن لايم است ميوه خاصيت انبار داري خوبي دارد.در برابر شرايط نامساعد آب وهوائي مقاومت بيشتري دارد وبراي جايگزيني با ليمو شيشه معرفي شده است .

ارقام نامگذاري شده پرشين لايم عبارتند از :Bearss, Idemor ,Pond, USDA NOI

 

ليموشيرين (sweet lime ) يا  لیموشیرین فلسطینی ( Palestine sweet lime )

در بسياري از كشورهاي جهان به ويژه فلسطين اشغالي به عنوان پايه اوليه مركبات به كار گرفته ميشود و از ديدگاه اقتصادي در هيچيك ازكشورهاي صاحب نام نظير آمريكا ، برزيل ، اسپانيا وغيره جايگاهي ندارد.اما در ايران به ويژه دراستانهاي خوزستان ، كرمانشاه ، كرمان و فارس از اهميت اقتصادي بسياري برخوردار بوده و از قديم الايام به علت عدم وجود اسيد سيتريك درميوه آن به عنوان يك ميوه داروئي در سرماخوردگيها مورد توجه مردم ايران بوده وميباشد . ميوه اي است پرآب ، شيرين ‌بدون اسيدسيتريك با پوستي كاملاً‌صاف ونازك به رنگ ليمويي متمايل به كاهي با‌تعداد بذر محــــدود ( 4-3  عدد ). مناطق قصر شيرين ، دزفول ، جهرم و جيرفت از بهترين مناطق پرورش ليمو شيرين در ايران ميباشند.


گريپ فروت (Citrus paradisi)

مارش سيدلس گريپ فروت ( Marsh seedless grape fruit)

ميوه درشت ،‌بدون بذر ،‌بسيار پرآب با عملكرد بالادر هكتار است وميتوان ادعا نمود كه دردشت جيرفت به راحتي با بكارگيري جوانب خوب باغداري ميتوان تا 90 تن در هكتار از اين رقم برداشت نمود و چون شرائط اقليمي خاص دشت جيرفت براي پرورش اين ميوه ايده آل ميباشد  كيفيت ميوه نيز بسيار بالا است بطوريكه احساس تلخي درمزه كه در بسياري از گريپ فروتهاي جهان درموقع خوردن وجود دارد در گريپ فروت ايران احساس نميشود . رنگ پوست زرد ليمويي شفاف با سطح صاف ،بازارپسندي آن را دو چندان ميكند.

ردبلاش گريپ فروت  ( Red blush grapefruit)

داراي ميوه درشت ،‌پوست صاف ،‌رنگ گوشت قرمز ولي آثار قرمزي روي پوست آن ديده نميشود. بسيار پرآب و از ارقام زودرس گريپ فروت است دركناراين رقم واريته هاي  Rubystar , Rubyred نيز با امتياز گوشت و پوست قرمز قرار دارند و در وضع حاضر چهار رقم مذكور از ارقام تجارتي بين المللي به شمار ميروند و درايران نيز درخوزستان وكرمان كه استانهاي مهم گريپ فروت پرور كشور ما هستند نتايج بسيار مطلوبي داده اند ولي متاسفانه به علت عدم علاقه مردم ايران به مصرف آن بسياري از باغهاي گريپ فروت احداث شده درچند سال اخير درحال تبديل به باغهاي پرتقال و نارنگي است.


 

پراکندگی انواع مرکبات در استان­های مختلف کشور در جدول زیر آمده است:

استان

نوع   مرکبات

 

گیلان

پرتقال: محلی، واشنگتن ناول، تامسون ناول، مارس، هاملین،   سالوستیانا

نارنگی: محلی(اتابکی)، انشو، کلمانتین(یافا).

نارنج، لیمو­ترش، بکرایی، دارابی، به

 

مازندران

پرتقال: محلی یا سیاورز(پیوندی روی نارنج و بذری)،   واشنگتن ناول، خونی، تامسون ناول، والنسیا، بیروتی

نارنگی: انشو، کلمانتین، محلی(اتابکی)، پیچ، یونسی

لیمو­شیرین، لیمو­ترش مازندرانی، نارنج، دارابی، گریپ   فروت، بالنگ و سلطان مرکبات

 

فارس

پرتقال: محلی، واشنگتن ناول، تامسون ناول، والنسیا

نارنگی: محلی، کلمانتین(یافا)، اورلاندو تانجلو، مینولا   تانجلو، کینو

لیمو­ترش، لیمو­ترش شیشه، اورکالمون، لیسبون لمون، لیمو   خارگی یا سنگی، لیمو شیرین، نارنج، دبه، بکرایی، ترنج، بالنگ، بتهاوی

 

کرمان

پرتقال: محلی، واشنگتن ناول، تامسون ناول، والنسیا، خونی

نارنگی: محلی، کلمانتین، اورلاندو، مینولا، کینو، کینگ

لیمو ترش: محلی، اورکا، لیسبون، گریپ­فروت(توسفید و   توسرخ)، نارنج، بکرایی، بتهاوی، بالنگ، توسرخ (نوعی ترنج)، ترنج، کلئوپاترا  ماندالین

 

هرمزگان

پرتقال: محلی، واشنگتن ناول، تامسون ناول ، والنسیا

نارنگی: سیاهو (محلی)، کلمانتین، کینو

لیمو ترش، لیمو شیرین، بکرایی، بتاوی، گریپ­ فروت (توسرخ و   تو سفید)

 

خوزستان

پرتقال: محلی(دزفولی)، واشنگتن ناول، تامسون ناول

نارنگی: محلی، کلمانتین، کینو، لیمو ترش، لیمو شیرین،   اورکالمون، لیسبون لمون

گریپ فروت (توسرخ و توسفید)

 

بوشهر

پرتقال: محلی، واشنگتن ناول، تامسون ناول

نارنگی: کلمانتین، کینو

گریپ­فروت (تو سرخ و توسفید)، لیمو ترش، لیمو شیرین

 

سیستان­و بلوچستان

پرتقال: محلی، والنسیا، واشنگتن ناول، تامسون ناول

نارنگی: کلمانتین، کینو

گریپ­فروت (توسرخ و توسفید)، لیمو ترش، لیمو شیرین،   اورکالمون، لیسبون لمون

يزد (طبس)

پرتقال محلی- محلی- لیمو­ شیرین- نارنگی کلمانتین

کرمانشاه(قصرشیرین)

پرتقال محلی- لیمو شیرین- نارنگی کلمانتین

کهكیلویه­و­بویراحمد

پرتقال محلی- نارنگی(محلی، کلمانتین)- بکرایی- لیمو­شیرین

 

 

 

 

پایه های مرکبات

 

روش های ازدیاد مرکبات

رایج ترین و گسترده ترین روش ازدیاد در مرکبات پیوند جوانه و به طور عمده پیوند سپری می باشد. هر چند، خانواده مرکبات ویژگی های متفاوتی داشته و در گونه های مختلف ازدیاد از طریق کاشت بذر، قلمه زدن، خوبانیدن، پیوند شاخه، پیوند جوانه و همچنین کشت بافت ممکن می باشد.

در گذشته ازدیاد مرکبات بیشتر از روش کشت بذر انجام می شد، اما به دلایل مختلف تکثیر جنسی کمتر استفاده می شود. از مهمترین این دلایل تفاوت خصوصیات ظاهری بین نهال جدید و درخت مادری می باشد، اما در هر حال همواره کشت بذر مهمترین روش برای تولید پایه محسوب می شودانتخاب بذر مناسب، مهمترین عامل در تولید پایه های قوی و مناسب است. استفاده از بذرهایی که در معرض آلودگی قرار داشته باشند احتمال شیوع بیماری های ویروسی در پایه های جدید را افزایش می دهد.

مهم است که بذرها را بعد از خارج کردن از میوه بلافاصله از عصاره میوه جداکرده و به مدت 24 ساعت در آب نگهداری کرد، چرا که تماس داشتن بذر با عصاره میوه قوه نامیه آن را کاهش می دهد.

کاشت بذر در شمال ایران در اواسط اسفند و در استان های جنوبی تر در بهمن ماه و در بستر ماسه ای، در عمق 4-3 سانتیمتر با فاصله 25 سانتیمتر انجام می شود. جوانه زنی بذر بسته به گونه و شرایط محیط از 45-30 روز طول می کشد.

حساسترین بخش در ازدیاد مرکبات، انتخاب گیاه مادری مناسب برای تهیه پیوندک است. زیرا وضعیت گیاه مادری دهنده پیوندک، بر زمان و میزان بارآوری، کیفیت میوه، طول عمر و عاری از عوامل بیماریزا بودن درخت جدید اثر مستقیم دارد. دانهال یکساله مرکبات در اردیبهشت و یا تیر ماه (زمانی که پوست به راحتی از چوب جدا می شود) پیوند می شوند.

 

گلدهی و گرده افشانی درختان مرکبات

زمان گلدهی:

زمان گلدهی در مرکبات به عواملی مانند دما و رطوبت خاک بستگی زیادی دارد، به طوری که در نواحی گرمسیر و ساحلی اکثر ارقام مرکبات ممکن است چندین بار گلدهی داشته باشند در حالیکه در نواحی نیمه گرمسیر دارای زمستان های سرد در سال فقط یکبار و آن هم در اوائل بهار گلدهی صورت می گیرد.

مشخصات گل:

گل در مرکبات دوجنسی است. گل ها هم به صورت منفرد و هم به صورت گل آذین های کوچک ظاهر می شوند. در گل آذین  جوانه گل های انتهایی زودتر شروع به رشد کرده و جوانه های جانبی پس از آن نمو می کنند. اندازه هر گل در مرکبات 4-2 سانتیمتر بوده و تعداد 5 گلبرگ (ندرتا 4 گلبرگ) سفید رنگ داشته و پرچم های زیادی دارد. گل ها در مرکبات معمولا بسیار معطر هستند. هر بساک دو کیسه گرده دارد که به صورت طولی از هم جدا می شوند.

برخی از ارقام مرکبات مانند پرتقال واشنگتن ناول گرده غیرزنده تولید می کنند که سبب تولید میوه پارتنوکارپیک (بدون بذر) در آن ها می شود.

گرده افشانی:

فعال بودن گرده ها در مرکبات  در گونه ها و ارقام مختلف  متفاوت است. نر عقیمی در مرکبات خصوصیتی بارز است اما میوه های بدون بذر هم درحالت نرعقیمی و هم در شرایط پارتنوکارپی تولید می شوند. دانه گرده در مرکبات چسبنده بوده و به بدن حشرات جذب می شوند.  گرده افشانی  هم از طریق خودگرده افشانی و هم دگرگرده افشانی انجام می شود.

از زمان گرده افشانی تا عمل لقاح در شرایط مناسب 8 روز طول می کشد و این مدت در شرایط دیگر ممکن است تا یک ماه نیز به طول بیانجامد.

 

رشد و نمو میوه مرکبات

 

مدیریت آبیاری و کوددهی باغات مرکبات

میزان آب مورد نیاز هر هکتار باغ مرکبات بسته به وضع آب و هوا، سن، تعداد درخت در هکتار، نوع میوه و جنس زمین و شیوه آبیاری تفاوت دارد. در آبیاری غرقابی که رایج­ترین شیوه آبیاری است، این مقدار از 10 هزار تا بیش از 20 هزار متر مکعب در نقاط گوناگون متفاوت است.

در استانهای شمالی کشور که میزان بارندگی بین 700 تا 1500 میلی­متر است چنانچه پراکنش باران مناسب باشد، نیازی به آبیاری درختان مرکبات نیست. به همن دلیل در بیشتر باغ­های مرکبات شمال از کلاچای تا نوشهر مرکبات را به صورت دیم می­کارند. در نقاطی از شمال که بارندگی کافی نیست و یا پراکنش آن مناسب نیست در ماه­های تیر و مرداد درختان را 2 تا 3 بار آبیاری می­کنند.

باغدارانی که امکان تأمین آب دارند درختان را آب می­دهند و آنها که چنین امکانی ندارند، خسارت می­بینند. در این حالت میوه­ها ریز شده و می­ریزند. در چنین حالتی با بارندگی شهریور ماه، آب درون میوه­های زیاد می­شود و چون پوست میوه متناسب با حجم آن افزایش سطح پیدا نمی­کند ترک بر می­دارد و خراب می­شود. در مناطق مرکزی و نواحی جنوب کشور که میزان بارندگی و پراکندگی آن متناسب با نیاز آبی مرکبات نیست، باغ را در تمام سال آبیاری می­کنند. فاصله آبیاری نیز به تناسب درجه حرارت هوا، سن و تعداد درخت، جنس خاک و شیوه آبیاری تفاوت دارد. در بیشتر نواحی جنوبی فاصله آبیاری در زمستان 15 روز و در تابستان 5 تا 7 روز است.

روش­های آبیاری باغ­های مرکبات عبارتند از کرتی، نشتی و قطره­ای. بیشتر باغ­های قدیمی به شیوه غرقابی (کرتی و نشتی) و باغ­های جدید به شیوه قطره­ای آبیاری می­شوند. برخی از باغداران نیز روش آبیاری قدیمی (غرقابی) را اصلاح کرده و اکنون از شیوه قطره­ای بهره می­گیرند. نزدیک به 80 درصد باغ­های مركبات جنوب كشور به روش قطره اي آبياري مي شوند.

 

کوددهی باغات مرکبات

از میان عناصر شیمیایی که توسط درختان مرکبات مصرف می­شود سه عنصر کربن، اکسیژن و هیدروژن در عمل فتوسنتز تأمین می­شوند. ازت، فسفر و پتاس عناصر اصلی تغذیه هستند که به مقدار زیاد از زمین برداشت می­شوند و به آنها عناصر ''ماکرو'' می­گویند. در مقابل عناصری هستند که میزان آنها در خاک کم و نیاز گیاه هم به آنها کم است ولی در تغذیه و تندرستی گیاه نقش مهمی دارند و به آنها عناصر ''میکرو'' می­گویند. بخشی از نیاز غذایی مرکبات از زمین تأمین می­شود و بخشی دیگر را با دادن کودهای حیوانی و شیمیایی(ماکرو و میکرو) تأمین می­کنند.

- استفاده از کود حیوانی در تغذیه مرکبات

مصرف کود حیوانی علاوه بر تغذیه گیاه دارای نقش مهمتری در اصلاح خاک است. هر سه سال یک بار (اواخر زمستان)30-20 تن در هکتار در ناحیه فعالیت ریشه با خاک مخلوط گردد. ترجیحاً چالکود بدین ترتیب که شیاری به عمق 20 سانتی متر در بیرون از آبچکان درخت ایجاد و کود ریخته شود.زمان کوددهی پاییز تا اسفند و پس از برداشت میوه است.

- استفاده از کود شیمیایی در تغذیه مرکبات

فسفر به صورت فسفات آمونیوم، پتاس به صورت سولفات­پتاس و ازت به صورت سولفات آمونیم مصرف می­شود. میانگین مصرف فسفات آمونیم به ازاي هرسال سن درخت 50 گرم است. سولفات پتاس به ازاي هرسال سن درخت 100 گرم و سولفات آمونیم به ازاي هرسال سن درخت 200 گرم (در 2 تا 3 نوبت) است.

کودهای فسفره و پتاسه پس از برداشت میوه تا اسفند ماه(ترجيحاً اسفند ماه ) با شخم باغ، همراه کود حیوانی به زمین داده می­شود. سولفات آمونیم از اسفند تا اردیبهشت در 2 تا 3 نوبت مصرف می­شود. نوبت اول همراه با شخم و با سایر کودها، نوبت دوم به صورت سرک با فاصله یک ماه از نوبت اول و نوبت سوم (اگر بدهند) با نوبت دوم یک ماه فاصله خواهد داشت.

كود دهي به دو صورت چالکود یا پخش سطحی و زیر و رو کردن خاک انجام می شود (به فاصله 50 سانتیمتر از تنه درخت به سمت آب چکان درخت، کوددهی صورت می گیرد)

اگر آبیاری به روش قطره­ای باشد کودهای فسفره و پتاسه به صورت دستی و کود ازته همراه آب (محلول در آب آبیاری) داده می­شود.

عناصر فرعی که به کودهای میکرو معروف هستند عمدتاً به صورت محلول بر روی درختان پاشیده می­شوند. در مواردی که ابیاری به روش قطره­ای باشد کودهای میکرو نیز همراه آب به درخت داده می­شوند. در جنوب کشور از میان کودهای میکرو ''سکوسترین 138'' برای رفع کمبود آهن داده می­شود. در شمال کشور آهن، مس، روی، منگنز، منیزیم، کلسیم و گوگرد و بٌر مصرف می­شود. زمان مصرف کودهای میکرو یک نوبت و زمانی است که میوه به اندازه فندق است و نوبت دیگر 20 تا 30 روز بعد که میوه به اندازه گردو شده باشد.

 

 

مدیریت آفات و بیماری های مرکبات

 

آفت­ها

از بین یکصد گونه آفت زیان­آور که خسارت اقتصادی به مرکبات وارد می­کنند نزدیک به 30 گونه روی مرکبات شمال و جنوب کشور شناسایی و جمع­آوری شده است. این آفت­ها شامل سپرداران، شپشک­ها، کنه­ها، نرم­تنان، حلزون­ها، پروانه­ برگخوار، مینوز و نماتد هستند و مابقی عبارتند از:

سپرداران قهوه­ای مرکبات، سپردار بنفش، سپردار الفی، سپردار شرقی، سپردار قرمز، شپشک استرالیایی، شپشک آردآلود ساحلی، شپشک نرم تن (قهوه­ای)، شپشک سیاه، شپشک مومی، بالشتک مرکبات، بالشتک درازاندام، کنه قرمز، کنه زرد شرقی، کنه نقره­ای، پروانه مینوز مرکبات، پروانه برگخوار، حلزون سفید و حلزون قهوه­ای باغ­های مرکبات، راب خاکستری، لیسک بزرگ خانگی، سوسک گلخوار بور و سوسک گلخوار سیاه مرکبات، شته سبز، شته قهوه­ای، شته سیاه، مگس میوه و نماتد ریشه مرکبات.

 

* آفت­های مهم مرکبات در شمال ایران

از میان آفت­هایی که نام برده شد، همه از آفت­های غالب منطقه ­شمال نیستند بلکه دامنه آلودگی برخی از آنها در سراسر باغ­های مرکبات شمال وجود ندارد. شپشک مومی از آفت­های غالب در منطقه شرق مازندران به ویژه در منطقه ساری است. کنه نقره­ای و قرمز در تمام منطقه پراکنده است. سپردار قهوه­ای در غرب منطقه غالب است. شپشک استرالیایی و آرد آلود به صورت موضعی در استان مازندران اهمیت دارد ولی در غرب مازندران بیشتر است.

 

* آفت­های مهم مرکبات در جنوب ایران

کنه زرد شرقی مرکبات از نظر خسارت مهمترین آفت منطقه کازرون است و خسارت آن به ترتیب روی نارنگی، پرتقال، لیمو شیرین، نارنج، لیمو ترش و بکرایی است. شپشک آردآلود نیز از آفات جنوب است و درختان لیمو ترش، نارنگی، پرتقال، لیمو شیرین و نارنج را مورد حمله قرار می­دهد. این آفت بیشتر روی درختان مرکبات که به صورت پراکنده و در خانه­ها کاشته شده­اند و محوطه­های پر درخت غیر مرکبات دیده می­شود. ولی در باغ­های مرکبات به ندرت دیده می­شود.

 

بیماری­های مهم مرکبات در ایران

انواع بیماری­های درختان مرکبات عبارتند از فوماژین یا دوده، گموز ریشه و طوقه، آنتراکنوز، لکه قهوه­ای برگ مرکبات که بیماری­های قارچی هستند. بیماری­های ویروسی مرکبات عبارتند از: تریستزا و پسروس، ریزبرگی یا استابرن بیماری مایکوپلاسمایی است. شانکر باکتریایی وجاروك ليمو ترش هم از جمله بیماری­هایی است که در سال­های اخیر روی لیمو ترش جنوب دیده شده است و خسارت آن قابل توجه می باشد.

 

چگونگی مبارزه با آفت­ها و بیماری­ها

در جنوب کشور به علت نوع کم آفت­ها و بیماری­ها و پایین بودن میزان خسارت آنها، مبارزه شیمیایی به ندرت انجام می­شود، مگر در مواردی که آفت یا بیماری حالت طغیانی و حاد داشته باشد مانند کنه زرد شرقی که با استفاده از کنه کش­های اختصاصی با آن مبارزه می­شود. با بیماری شانکر باکتریایی وجاروك ليمو ترش نیز مبارزه شیمیایی نمی­شود. از بین بردن (سوزاندن) درختان آلوده بهترین راه مبارزه است.

در شمال کشور با شپشک­ها، با سموم فسفره (گوزاتیون، دیازینون، متاسیستوکس، مالاتیون و ...) و روغن ولک مبارزه می­شود. برای مبارزه با کنه­ها از کنه­کش­های اختصاصی استفاده می­شود. در سال­های اخیر برای مبارزه با شپشک آردآلود و شپشک استرالیایی از سوسک ''کریپتولموس'' و سوسک ''نوویرس کاردنیالیس'' که دشمنان طبیعی این دو آفت هستند، استفاده می­شود. برای مبارزه با سوسک­ها و پروانه­ها (به ویژه مینوز) نیز از سموم فسفره بهره ­می­گیرند. برای مبارزه با حلزون­ها و راب­ها طعمه مسموم به کار برده می­شود.

برای مبارزه با بیماری­های قارچی از قارچ کش­ها (بنومیل، آگار، کوپراویت، کاپتان، مانکوزپ، دیتان 45 M) به نسبت 2 تا 3 در هزار استفاده می­شود. بیماری­های ویروسی معالجه ندارند و برای از بین بردن آنها درختان آلوده را می­سوزانند.

مهمترین آفت­ها و بیماری­های مرکبات و چگونگی مبارزه با آنها در جدول زیر آمده است:

ردیف

نوع آفت

مبارزه   مکانیکی

مبارزه   شیمیایی

مقدار،   نوع سم و زمان مناسب

سایر

(بیولوژیکی،   تلفیقی و...)

1

 

شپشک   سپردار

قهوه ای   مرکبات

 

-

در سمپاشی زمستانه، از   روغن به نسبت 5/1-1 درصد استفاده می کنیم..

در سمپاشی تابستانه،   استفاده از روغن به نسبت 75/0- 5/0 درصد به همراه حشره کش اتیون 2در هزار یا   سایر سموم فسفره استفاده می شود. در صورت وجود آلودگی، سمپاشی به صورت لکه گیری   در اواخر شهریور ماه صورت می گیرد.

 

-

2

 

بالشتک   مركبات

 

هرس کامل داخل درخت (حذف    شاخه های زائد و نرک)

سمپاشی زمستانه با روغن به نسبت 5/1 -1درصد صورت می   گیرد.

در سمپاشی تابستانه ، از روغن به نسبت 5/0-75/0 درصد   همراه حشره کش دورسبان، گوزاتیون یا آدمیرال به ترتیب به نسبتهای (2،2 و 7/0 در   هزار) استفاده می شود . در صورت وجود آلودگی، سمپاشی به صورت لکه گیری در اواخر   شهریور ماه صورت می گیرد .

 

کفشدوزک کريپت

3

 

شپشک آرد   آلود مرکبات

 

هرس داخلی درخت (حذف شاخه های زائد و نرک )

سمپاشی زمستانه با روغن به نسبت 5/1-1 درصد صورت     می گیرد .

در سپاشی تابستانه ، از روغن به نسبت 75/0-5/0 درصد   همراه حشره کش دورسبان یا گوزاتیون به نسبت 2درهزار استفاده می شود. در صورت   وجود آلودگی، سمپاشی به صورت لکه گیری در اواخر شهریور ماه صورت می گیرد.

کشفدوزک کريپت

(ترجیحاً از این روش مبارزه استفاده شود.)

4

 

شپشک   استرالیائی

هرس داخلی درخت (حذف شاخه های زائد و ترک )

سم مالاتیون به نسبت 2 در هزار همراه با روغن ولک به   نسبت 75/0-5/0 درصد استفاده می شود .

در صورت وجود آلودگی در زمستان ، مصرف روغن 5/1-1 درصد   (بدون کاربرد حشره کش) صورت می گیرد.

کفشدوزکNovius

(ترجیحاً از این روش استفاده شود.)

5

 

کنه   قرمزمرکبات

 

کنترل علف هرز باغات

در صورت وجود آلودگی همراه با سمپاشی زمستانه، تابستانه   و اواخر شهریور ماه ، استفاده از کنه کش نئورون 5/1-2 درهزار یا اورتوس و یا   نیسورون 5/0 در هزار توصیه     می گردد.   ضمناً در سمپاشی زمستانه کنه کش نیسورون بعلاوه روغن 2-5/1در هزار یا زینب 2   درهزار توصیه    می گردد .

 

-

6

کنه نقره   ای یا زنگار مرکبات

کنترل علف هرز باغات

با مشاهده اولین آلودگی در اواخر خرداد و اوایل پائیز   سمپاشی با یکی از کنه کش های موجود نظیر آبامکتین (ورتیمک) به میزان 2/0 در هزار   با سان مایت 5/0 در هزار با نئورون 5/1-2 در هزار یا زینب 2 در هزار توصیه می   شود .

 

-

7

لارومینوز   برگ مرکبات (در نهالستان و باغات جدید الاحداث)

ایجاد تونلهای توری ایزوله برای خزانه های تولیدی

به فاصله هر 10 روز یک بار از زمان شروع فعالیت تا اواسط   مهر ماه حشره کش کونفیدور، به نسبت 5/0 در هزار با آبامکتین 5/0 در هزار پس از   مشاهده فعالیت لارومینوز برگ مرکبات توصیه می گردد.

 

 

-

8

لیسک و   حلزون

کنترل علف هرز، زدن روتیواتور بين خطوط کاشت

سمپاشی سطح باغ با سم سوین به نسبت 5 در هزار پس از   اولین بارندگی شهریور ماه استفاده از طعمه مسموم متالدئید در اسفند ماه و اولیل   فروردین با مشاهده راب بالغ توصیه می شود.

کنترل   علف هرز همراه با تله جاذب با استفاده از ماءالشعیر ، رها سازی ماکیان در سطح   باغ

مهمترین بیماری های مرکبات و روش مبارزه با آن ها در جدول زیر آمده است:

 

شرح   عملیات

توصیه   های فنی

نوع   بیماری

پوسیدگی قهوه ای میوه و مرکبات

بیماریهای قارچی پس از برداشت میوه مرکبات

بیماریهای ویروسی،شبه ویروسی و   مایکوپلاسمایی

بيماريهاي ويروئيدي و اگزوكورتيس

آنتراکنوز

 

 

 

مبارزه   مکانیکی

هرس تاج پایین درختان تا ارتفاع 45 سانتیمتری از سطح   خاک، کنترل علف هرز سطح باغ و پای درختان مرکبات و جلوگیری از ماندابی شدن سطح   خاک با ایجاد زهکش مناسب از روشهای مبارزه مکانیکی است .

چیدن میوه با قيچی مخصوص برداشت، جلوگیری از زخمی شدن   میوه در زمان برداشت و حمل به انبار جمع آوری میوه در زمانی که سطح روی میوه ها   خشک باشند. استفاده از انبارهای خنک و با تهویه مناسب جهت نگهداری میوه با دمای   مناسب.

تهیه بذر و پیوندک از منابع مطمئن و سالم، حذف و   امحاءدرختان آلوده و مشكوک، استفاده از نهالهای سالم و گواهی شده در احداث باغ

ضدعفونی ادوات باغبانی با واتيكس وبا محلول هیپوکلریت   سدیم به نسبت 10- 5 درصد، استفاده از منابع پیوندک سالم و مطمئن و حذف درختان   آلوده مخصوصاً در پایه های حساس سه برگچه ای، نظير پونسيروس و سيترنج

حذف شاخه های خشک، برگها و میوه های آلوده ریخته شده در   پای درخت

 

 

مبارزه   شیمیایی

مقدار،

نوع سم   و زمان مناسب

قارچکش اکسی کلرور مس به نسبت 3 در هزار با محلول بردو   به نسبت یک درصد در اواخر شهریور

استفاده از واکس های مناسب، استفاده از قارچکش تکنو به   نسبت يك در هزار پس از برداشت میوه و قبل از انبار نمودن

 

 

-

 

 

-

در صورت لزوم بعد از انجام هرس، مصرف قارچ کش اکسی   کلرورمس به نسبت 5-3 در هزار یا محلول بردو به نسبت 2-1 درصد

سایر

-

-

-

-

تقویت درخت، کنترل علف هرز

             

 

 

 

 

مدیریت پوششی کف باغ و علف های هرز باغات مرکبات

در شمال کشور به علت وجود رطوبت زیادتر ناشی از بارندگی، نسبت به جنوب کشور، هم تنوع علف­های هرز بیشتر است و هم رشد آنها سریع تر است. به همین دلیل باغ های مرکبات شمال را سالیانه 3 تا 4 بار علف تراشی می­کنند. علف چینی با وسیله­ای به نام ''درگر'' (نوعی داس دستی)، علف چین ماشینی و یا روتیواتور انجام می­شود.

نوبت اول علف­تراشی اردیبهشت و نوبت دوم تیر ماه است که برای خالی کردن فضای باغ به منظور سمپاشی و برای آسان کار کردن است. پس از بارندگی شهریور دوباره علف­های هرز سبز می­شوند و در موقع میوه چینی مشکل ایجاد می کنند، به این علت علف چینی دوم در پاییز و هنگام برداشت میوه انجام می شود. تعداد دفعات علف چینی در باغ­های جوان بیشتر است. در باغ­های قدیمی یک بار برای سمپاشی و یک­بار هم برای میوه چینی علف تراشی می­کنند.

در جنوب کشور مشکل علف هرز کمتر از شمال کشور است و به علت شدت تابش آفتاب و تبخیر شدید، بهتر است مقداری علف در سطح باغ باشد (خاک پوشیده باشد) به همین دلیل یک یا حداکثر دوبار علف چینی انجام می­شود. مهمترین علف هرز جنوب کشور ''حلقه'' (نوعی نی) است. سایر علف­های هرز جنوب عبارتند از مَرغ، قیاق، اویارسلام، وَرَگ و خارشتر.

انواع علف­های هرز شمال شامل مَرغ، اویارسلام، گندجارو، پنیرک، سلمه­تره، پیچک، قیاق، جگن، نی، تمشک و سوروف است.

برای مبارزه شیمیایی با علف­های هرز از دو سم ''رانداپ'' و ''گراماکسون'' استفاده می­شود. مقدار مصرف سم رانداپ حدود 6 لیتر در هکتار و زمان آن بسته به رشد علف هرز، انتخاب می­شود و آن هنگامی است که علف هرز حدود 15 سانتی­متر رشد کرده باشد. مصرف گراماکسون 15 لیتر در هکتار در سه نوبت است. سم رانداپ برای درختان 3 سال به بالا و گراماکسون برای تمام سنین استفاده می­شود.


 

نوع علف هرز

پهن برگهای دائمی نظير کنگروحشی، پیچک صحرایی، بارهنگ، تمشک، گزنه، پنیرک، و... و باریک برگهای دائمی نظیر مرغ،   اويارسلام، نی ، آقطی و ....

پهن برگهای یکساله نظیر تاج خروس وحشی، دوابی، هفت بند، خرفه، گندمک و ... باریک برگهای یکساله نظیر دم   روباهی کشیده، پنجه مرغی ، سوروف ، چسبک و ....

مبازره   مکانیکی

روتیواتورزدن، علف تراشی ، وجین دستی، شخم زدن بین خطوط کاشت در پائیز و زمستان و کشت شبدر در   شهریور ماه

روتیواتور زدن، علف تراشی، وجین دستی، شخم زدن ، کشت شبدر در شهریور ماه

مبارزه   شیمیایی

مقدار، نوع سم و زمان مناسب

استفاده از   علف کش گلایفوزیت یا رانداپ در دو نوبت در اواخر بهار و اوایل پاییز به نسبت   10-7 در هزار زمانی که پوشش گیاهی به ارتفاع رشدی مناسب و قبل از گلدهی رسیده   باشد.

استفاده از   علف کش گراماکسون یا پاراکوات با نسبت 5-3 در هزار در فصول بهار و پائیز زمانی که پوشش گیاهی به ارتفاع 30-20 سانتیمتری رسیده باشد.